Kto naprawdę zarządza przychodnią? O odpowiedzialności, kompetencjach i decyzjach, które nie zapadają
W większości placówek, które badamy, istnieje schemat organizacyjny i istnieje rzeczywisty obieg decyzji. Rzadko się pokrywają. Różnica między nimi jest mierzalna i widać ją w wyniku finansowym szybciej niż w atmosferze pracy.
· Grupa MEDAP
Schemat organizacyjny a to, co dzieje się naprawdę
Pierwsze pytanie, jakie zadajemy w projekcie reorganizacyjnym, brzmi: kto decyduje o cenniku. Odpowiedź rzadko bywa natychmiastowa. Zwykle pada nazwisko właściciela, potem pojawia się zastrzeżenie, że w praktyce ceny ustala się w rozmowie ze specjalistą, a na końcu okazuje się, że ostatnia zmiana cennika wynikała z tego, że jedna z rejestratorek zauważyła rozbieżność z konkurencją.
To nie jest anegdota o nieporządku. To opis mechanizmu, który w placówkach ambulatoryjnych powtarza się niezależnie od wielkości i formy własności. Struktura formalna opisuje podległość służbową, czyli kto komu podlega kadrowo. Nie opisuje natomiast tego, kto podejmuje poszczególne rozstrzygnięcia, w jakim trybie i na podstawie jakich danych. Te dwie rzeczy bywają zbieżne w organizacjach, które świadomie je zestroiły. W pozostałych rozjeżdżają się tym bardziej, im dłużej placówka działa.
Skutkiem nie jest chaos — placówki funkcjonują, Pacjenci są przyjmowani, grafiki się zamykają. Skutkiem jest to, że część decyzji zapada przypadkowo, na poziomie, który nie dysponuje ani danymi, ani mandatem, a część nie zapada wcale.
Trzy typowe układy
Właściciel, który jednocześnie przyjmuje
Najczęstszy układ w placówkach prywatnych. Lekarz albo psycholog zakłada przychodnię, pracuje w niej na pełnym grafiku i równolegle nią zarządza. Zalety są oczywiste: decyzje zapadają szybko, znajomość operacji jest pełna, a koszt zarządzania pozornie zerowy, bo nikt nie jest zatrudniony wyłącznie do kierowania.
Problem pojawia się w momencie, w którym liczba gabinetów przekracza trzy albo liczba współpracowników przekracza dziesięć osób. Właściciel ma wtedy do dyspozycji tylko czas pomiędzy wizytami, a decyzje zarządcze konkurują z przyjmowaniem Pacjentów o ten sam zasób. Przegrywają z nim systematycznie, ponieważ wizyta ma termin, a reorganizacja rejestracji go nie ma.
W takim układzie najpierw znikają decyzje, które nie palą się w danym tygodniu: przegląd cennika, rozmowa o wynikach ze specjalistą pracującym poniżej oczekiwań, porządkowanie dokumentacji wewnętrznej. Każda z nich wraca później z odsetkami.
Inwestor i kierownik placówki
Układ pozornie dojrzalszy: właściciel nie wykonuje świadczeń, a bieżącym działaniem kieruje zatrudniona osoba. Tutaj problemem bywa zakres samodzielności. Kierownik odpowiada za wynik, ale nie może zmienić ceny, rozstać się ze specjalistą ani przesunąć budżetu marketingowego bez zgody właściciela, która wymaga spotkania, a spotkania odbywają się raz w miesiącu.
Powstaje wtedy odpowiedzialność bez narzędzi. Kierownik rozlicza się z wielkości, na które wpływa pośrednio, a każda realna decyzja czeka na okno w kalendarzu właściciela. Po kilku miesiącach taka osoba przestaje zgłaszać inicjatywy, ponieważ koszt przeprowadzenia zmiany przewyższa korzyść z jej wprowadzenia.
Podmiot publiczny
W samodzielnych publicznych zakładach opieki zdrowotnej struktura jest sformalizowana najmocniej, a mimo to rozjazd bywa największy. Kierownik podmiotu odpowiada prawnie za całość, rada społeczna opiniuje, organ tworzący zatwierdza, a w praktyce o organizacji poradni rozstrzyga ordynator albo koordynator, który zna harmonogramy i zna zespół.
Formalnie wszystko jest opisane. Operacyjnie brakuje warstwy pośredniej: kogoś, kto ma mandat do rozstrzygania spraw za małych na decyzję kierownika podmiotu i za dużych na rozstrzygnięcie przy biurku rejestracji. Ta luka jest miejscem, w którym najczęściej osiada nieefektywność i w którym najtrudniej ją zauważyć, ponieważ każdy z uczestników działa zgodnie ze swoim zakresem.
Struktura organizacyjna placówki medycznej nie jest dokumentem do segregatora. Jest odpowiedzią na pytanie, kto może powiedzieć „robimy tak” i pójść dalej. Jeżeli w przychodni nie ma nikogo, kto może zamknąć spór o grafik w ciągu jednego dnia, to spór o grafik będzie się toczył tygodniami i będzie kosztował dokładnie tyle, ile wynoszą puste godziny gabinetu.
Decyzje, które nie zapadają
W projektach reorganizacyjnych powtarza się wąska grupa rozstrzygnięć odkładanych w czasie. Są to zwykle decyzje o wysokiej wartości finansowej i wysokim koszcie relacyjnym, co sprawia, że każdy kolejny miesiąc zwłoki wydaje się tańszy od rozmowy.
Zmiana cennika. Odkładana, ponieważ rodzi ryzyko reakcji Pacjentów i specjalistów. Tymczasem cennik niezmieniany przez dwa lata przy inflacji kosztów pracy oznacza realny spadek marży pokrycia o kilka punktów procentowych rocznie, który nie pojawia się w żadnym raporcie jako osobna pozycja.
Rozstanie ze współpracownikiem pracującym poniżej uzgodnień. Odkładane, ponieważ rynek kadry jest trudny, a obawa przed luką w grafiku jest realna. Placówka utrzymuje wtedy godziny o niskim obłożeniu i ponosi koszt stały za gabinet, który generuje przychód poniżej progu.
Decyzja o wycofaniu usługi. Odkładana, ponieważ usługa jest w ofercie od początku i nikt nie chce być tym, kto ją zamknie. Bez rachunku marży na poziomie pojedynczej usługi nie ma argumentu, który przeważyłby przyzwyczajenie.
Inwestycja w kolejny gabinet lub sprzęt. Odkładana w drugą stronę — bywa podejmowana zbyt szybko, bo jest decyzją przyjemną i widoczną. Wydatek inwestycyjny podnosi koszt stały natychmiast, a przychód z nowego gabinetu narasta przez kilkanaście miesięcy.
Koszt braku decyzji da się policzyć
Odkładanie rozstrzygnięć zwykle traktuje się jako kwestię stylu zarządzania. W rachunku wyników jest to pozycja kosztowa jak każda inna, tyle że rozproszona.
W modelu przychodni z czterema gabinetami, który opisaliśmy w analizie rentowności, koszt stały wynosi 53 200 zł miesięcznie przy osiemset osiemdziesięciu godzinach zdolności usługowej. Daje to około sześćdziesięciu złotych kosztu stałego na każdą godzinę otwarcia. Specjalista pracujący przez trzy miesiące z obłożeniem na poziomie trzydziestu procent zamiast sześćdziesięciu pięciu zostawia placówce około siedemdziesięciu niewykorzystanych godzin miesięcznie. Sam koszt stały przypisany do tych godzin przekracza cztery tysiące złotych miesięcznie, czyli trzynaście tysięcy za kwartał zwłoki.
Cennik niezmieniany o pięć procent przy przychodzie 160 000 zł miesięcznie to osiem tysięcy złotych przychodu miesięcznie, z czego przy marży pokrycia na poziomie czterdziestu ośmiu procent niemal cztery tysiące wchodzi wprost do wyniku. Pół roku zwłoki kosztuje dwadzieścia trzy tysiące złotych.
Żadna z tych kwot nie pojawia się w sprawozdaniu jako „koszt nierozstrzygniętej sprawy”. Każda z nich jest jednak realna i każdą da się wyliczyć przed podjęciem decyzji, a nie po.
Macierz odpowiedzialności
Narzędziem, które porządkuje tę sytuację najszybciej, jest rozpisanie decyzji — nie stanowisk. Dla każdego powtarzalnego rozstrzygnięcia określa się cztery role: kto decyduje, kto przygotowuje podstawę do decyzji, kto wykonuje i kto musi zostać poinformowany.
Istotne jest, że rola decydująca przypada zawsze jednej osobie. Rozstrzygnięcie przypisane zespołowi oznacza w praktyce, że nie jest przypisane nikomu. Doświadczenie z projektów pokazuje, że w przychodni o czterech gabinetach lista powtarzalnych decyzji liczy od dwudziestu do trzydziestu pozycji i mieści się na dwóch stronach.
| Decyzja | Decyduje | Przygotowuje | Tryb |
|---|---|---|---|
| Zmiana cennika usługi | Właściciel | Kierownik placówki | przegląd półroczny |
| Układ grafiku na kolejny miesiąc | Kierownik placówki | Koordynator | do 20. dnia miesiąca |
| Przyjęcie nowego specjalisty | Właściciel | Kierownik placówki | wniosek z wyliczeniem |
| Zakup do 5 000 zł | Kierownik placówki | Koordynator | w ramach budżetu |
| Zakup powyżej 5 000 zł | Właściciel | Kierownik placówki | decyzja kwartalna |
| Odstępstwo od regulaminu płatności | Kierownik placówki | Rejestracja | bieżąco, z rejestrem |
| Reakcja na skargę Pacjenta | Kierownik placówki | Koordynator | do 7 dni |
Ostatnia kolumna bywa pomijana, a jest równie istotna jak pierwsza. Decyzja bez określonego trybu i terminu wraca do stanu wyjściowego, czyli do odkładania. Zapis „przegląd półroczny” zamienia rozmowę o cenniku z konfrontacji w rutynę, co obniża jej koszt relacyjny niemal do zera.
Trzy role, które warto rozdzielić
Właściciel odpowiada za kierunek, strukturę kapitału i decyzje inwestycyjne. Nie powinien rozstrzygać o grafiku, ponieważ nie dysponuje bieżącą wiedzą operacyjną, a każde jego wejście w ten poziom osłabia pozycję kierownika.
Kierownik placówki odpowiada za wynik operacyjny i musi mieć do tego narzędzia: budżet, prawo kształtowania grafiku, prawo zakończenia współpracy w ustalonym trybie. Odpowiedzialność za wynik bez prawa do tych trzech rzeczy nie jest odpowiedzialnością, tylko ekspozycją na ryzyko.
Koordynator odpowiada za codzienne funkcjonowanie: rejestrację, przepływ Pacjenta, obieg dokumentacji, kontakt z zespołem. Jest to rola wykonawcza i powinna mieć jasno zarysowaną granicę, powyżej której sprawa trafia do kierownika.
Każda decyzja potrzebuje danych i kogoś, kto ma prawo je przeczytać. W większości placówek dane istnieją w systemie gabinetowym i w księgowości, tylko nikt nie ma obowiązku zestawić ich raz w miesiącu i położyć na stole. Wprowadzenie jednej strony z pięcioma liczbami, omawianej w stałym terminie, zmienia sposób podejmowania decyzji szybciej niż jakakolwiek zmiana w schemacie organizacyjnym.
Rytm zarządczy
Struktura bez rytmu pozostaje deklaracją. Trzy stałe punkty w kalendarzu wystarczają, żeby organizacja zaczęła rozstrzygać sprawy w przewidywalnym tempie.
- Tygodniowy przegląd operacyjny — kierownik i koordynator, dwadzieścia minut: obłożenie minionego tygodnia, nieobsadzone godziny w nadchodzącym, sprawy Pacjentów wymagające decyzji.
- Miesięczny przegląd wyniku — właściciel i kierownik, godzina: przychód, marża pokrycia, wykorzystanie grafiku, udział wynagrodzeń specjalistów, odchylenia od planu wraz z przyczyną.
- Kwartalna decyzja o nakładach — właściciel: zakupy powyżej progu, zmiany w strukturze zespołu, kierunki rozwoju oferty.
Taki układ zdejmuje z właściciela bieżącą operację, a jednocześnie daje mu kontrolę opartą na liczbach, a nie na wrażeniu. Kierownik zyskuje przewidywalne okno na decyzje, których sam nie może podjąć, co likwiduje najczęstszą przyczynę zastoju.
Sześć pytań do sprawdzenia u siebie
- Kto w placówce może zmienić cenę usługi bez konsultacji z kimkolwiek?
- Ile czasu upływa od zgłoszenia problemu z grafikiem do jego rozstrzygnięcia?
- Która decyzja czeka w placówce najdłużej i ile kosztuje każdy miesiąc jej odkładania?
- Czy kierownik placówki ma budżet, którym dysponuje samodzielnie, i jaka jest jego wysokość?
- Jakie pięć liczb właściciel widzi co miesiąc i w jakim terminie?
- Co się dzieje ze sprawą, którą rejestracja uzna za zbyt poważną do samodzielnego załatwienia?
Jeżeli odpowiedź na którekolwiek z tych pytań wymaga zastanowienia albo brzmi „to zależy”, obieg decyzji w placówce jest nieopisany. Nie znaczy to, że organizacja działa źle. Znaczy, że działa na doświadczeniu konkretnych osób i przestanie działać w dniu, w którym którejś z nich zabraknie.
Modele liczbowe zawarte w opracowaniu są przykładami ilustrującymi mechanizm, a nie danymi rzeczywistych placówek ani prognozami konkretnych przedsięwzięć.
Dla Pacjentów