WIEDZA I ANALIZY

Przychodnia może mieć pacjentów i przynosić straty. Gdzie znika rentowność placówki medycznej?

Właściciel patrzy na grafik wypełniony na trzy tygodnie w przód i na wynik finansowy, który od pół roku jest ujemny. Te dwie rzeczy nie są ze sobą sprzeczne. Opisujemy, gdzie w rachunku wyników przychodni rozchodzi się marża i które liczby trzeba znać, żeby to zobaczyć.

· Grupa MEDAP

Pusty korytarz placówki medycznej

Obłożenie i rentowność to dwie różne wielkości

W rozmowach o kondycji placówki medycznej najczęściej pada argument o liczbie Pacjentów. Grafik jest pełny, telefon w rejestracji dzwoni, terminy sięgają kilku tygodni — a mimo to spółka dokłada do działalności. Właściciel zwykle szuka wtedy wyjaśnienia w jednej, wyrazistej przyczynie: za drogi najem, za wysokie wynagrodzenia, zbyt mała liczba gabinetów.

W praktyce przyczyna rzadko bywa jedna. Rentowność przychodni rozkłada się na kilka niezależnych wielkości, z których każda osobno wygląda niewinnie, a ich złożenie decyduje o wyniku. Obłożenie jest tylko jedną z nich i samo w sobie nie mówi nic o tym, czy placówka zarabia. Można mieć wypełniony grafik przy cenniku ustawionym poniżej kosztu wytworzenia usługi i wtedy każda kolejna wizyta pogłębia stratę.

Żeby zobaczyć, gdzie znika marża, trzeba rozłożyć rachunek wyników na trzy warstwy: przychód, koszty zmienne związane bezpośrednio z wykonaniem usługi oraz koszty stałe utrzymania placówki. Dopiero taki układ pokazuje, która z nich wymaga korekty.

Przychód to struktura, nie suma

Pierwszy błąd w analizie polega na patrzeniu na przychód jako na jedną liczbę. Dla decyzji zarządczych istotne jest, z czego ta liczba się składa i ile kosztowało jej wypracowanie. Konsultacja specjalistyczna, diagnostyka wymagająca dwóch godzin pracy i wydania dokumentacji oraz wizyta kontrolna mają różną wartość dla wyniku, nawet jeśli w zestawieniu rocznym zlewają się w jedną pozycję.

Użytecznym punktem odniesienia jest wartość godziny sprzedanej, czyli przychód przypadający na jedną godzinę pracy gabinetu. Taka miara porządkuje cennik lepiej niż cena pojedynczej usługi, ponieważ uwzględnia realny czas, jaki usługa zajmuje. Usługa droższa w cenniku potrafi być mniej wartościowa od tańszej, jeśli zajmuje dwa razy więcej czasu i wymaga przygotowania dokumentacji poza wizytą.

Drugą wielkością jest zdolność usługowa placówki. Cztery gabinety otwarte przez dziesięć godzin dziennie przez dwadzieścia dwa dni robocze dają osiemset osiemdziesiąt godzin miesięcznie. To jest maksimum, do którego odnosimy wszystko, co dzieje się dalej. Wykorzystanie tej zdolności, a nie liczba przyjętych Pacjentów, jest właściwym licznikiem.

Przykładowy rachunek wyników

Poniższy model jest ilustracją, a nie danymi rzeczywistej placówki. Przyjęte wielkości są typowe dla przychodni specjalistycznej z czterema gabinetami w mieście powiatowym i służą pokazaniu mechanizmu, a nie prognozowaniu konkretnego przedsięwzięcia. Każdy z parametrów w realnym projekcie wymaga własnego ustalenia.

Model bazowy — przychodnia specjalistyczna, cztery gabinety, ujęcie miesięczne
Pozycja Wartość
Zdolność usługowa4 gabinety × 10 h × 22 dni = 880 godzin
Wykorzystanie grafiku65% → 572 godziny sprzedane
Średnia wartość godziny280 zł
Przychód160 160 zł
Wynagrodzenia specjalistów (52% przychodu)83 283 zł
Marża pokrycia (48%)76 877 zł
Najem i opłaty eksploatacyjne14 000 zł
Rejestracja (dwa etaty)11 000 zł
Koordynator placówki9 000 zł
Marketing i pozyskanie Pacjenta6 000 zł
Media i sprzątanie3 500 zł
Księgowość, kadry, obsługa prawna2 800 zł
System gabinetowy, telefonia, łącza2 200 zł
Materiały i drobne wyposażenie1 800 zł
Pozostałe koszty stałe2 000 zł
Ubezpieczenia, BHP, przeglądy900 zł
Koszty stałe razem53 200 zł
Wynik operacyjny (EBITDA)23 677 zł — 14,8% przychodu

Placówka w tym układzie zarabia. Warto jednak zobaczyć, jak niewiele trzeba, żeby ten wynik zniknął, i to bez żadnego dramatycznego zdarzenia — bez utraty kontraktu, bez odejścia kluczowego specjalisty, bez podwyżki czynszu.

Próg rentowności wyznacza granicę bezpieczeństwa

Przy marży pokrycia na poziomie czterdziestu ośmiu procent placówka pokrywa koszty stałe przy przychodzie 110 800 zł miesięcznie. To odpowiada trzystu dziewięćdziesięciu sześciu sprzedanym godzinom, czyli czterdziestu pięciu procentom wykorzystania grafiku. Poniżej tego poziomu każdy miesiąc kończy się stratą niezależnie od tego, ilu Pacjentów przeszło przez rejestrację.

Odległość między wykorzystaniem rzeczywistym a progiem rentowności jest najważniejszą pojedynczą liczbą w zarządzaniu placówką. W modelu bazowym wynosi dwadzieścia punktów procentowych i to jest cały margines bezpieczeństwa przedsięwzięcia. Wakacje, dwa tygodnie zwolnienia lekarskiego kluczowego specjalisty albo sezonowy spadek zgłoszeń potrafią ten margines zamknąć w jednym miesiącu.

Pytanie „ilu mamy Pacjentów” prawie nigdy nie prowadzi do dobrej decyzji. Pytanie „ile godzin gabinetu sprzedaliśmy w zeszłym miesiącu i ile z nich pokryło koszt stały” prowadzi do niej niemal zawsze. To jest ta sama placówka opisana dwoma różnymi językami, z których tylko jeden pozwala cokolwiek policzyć.

Ernest DobrzyńskiDyrektor Zarządzający Grupy MEDAP, ekspert do spraw organizacji ochrony zdrowia i optymalizacji procesów

Cztery miejsca, w których znika marża

Nieobsadzone godziny gabinetu

Koszt stały placówki biegnie niezależnie od tego, czy w gabinecie ktoś siedzi. Najem, rejestracja i koordynator kosztują tyle samo przy wykorzystaniu czterdziestoprocentowym, co przy osiemdziesięcioprocentowym. Każda godzina pustego gabinetu to sześćdziesiąt złotych kosztu stałego, który nie znalazł pokrycia — przy osiemset osiemdziesięciu godzinach zdolności i kosztach stałych na poziomie 53 200 zł.

Różnica między wykorzystaniem sześćdziesięciopięcio- a siedemdziesięciopięcioprocentowym to w modelu bazowym 24 640 zł dodatkowego przychodu i 11 827 zł dodatkowego wyniku miesięcznie. W skali roku daje to ponad sto czterdzieści tysięcy złotych, uzyskanych wyłącznie z lepszego ułożenia grafiku, bez zmiany cennika i bez nowych inwestycji.

Nieodwołane wizyty

Osiem procent nieodwołanych wizyt przy wykorzystaniu sześćdziesięciopięcioprocentowym oznacza czterdzieści sześć straconych godzin miesięcznie i 12 880 zł przychodu, który nie wpłynął. Skutek dla wyniku zależy od tego, jak rozliczani są specjaliści. Przy rozliczeniu od wykonanej wizyty placówka traci marżę pokrycia, czyli około 6 180 zł. Przy wynagrodzeniu za gotowość lub za godzinę dyżuru traci całą kwotę, ponieważ koszt specjalisty biegnie mimo nieobecności Pacjenta.

To jest rozstrzygnięcie, które zapada przy podpisywaniu umowy ze specjalistą i rzadko bywa wtedy policzone. Różnica między dwoma modelami rozliczenia wynosi w tym przykładzie około osiemdziesięciu tysięcy złotych rocznie.

Udział wynagrodzeń specjalistów ustalony przed policzeniem kosztu stałego

Procentowy podział przychodu ze specjalistą jest najczęściej negocjowany na starcie, w warunkach konkurencji o kadrę, i potem latami pozostaje nieruszony. Tymczasem to właśnie ta jedna liczba decyduje o tym, co zostaje na pokrycie wszystkiego innego.

Przesunięcie udziału z pięćdziesięciu dwóch na pięćdziesiąt pięć procent obniża marżę pokrycia do czterdziestu pięciu procent i zabiera z wyniku 4 805 zł miesięcznie, czyli 57 660 zł rocznie. Jednocześnie podnosi próg rentowności z czterdziestu pięciu do czterdziestu ośmiu procent wykorzystania, zawężając margines bezpieczeństwa z dwudziestu do siedemnastu punktów procentowych. Trzy punkty procentowe w umowie potrafią kosztować więcej niż cała pozycja marketingowa w budżecie.

Usługi utrzymywane poniżej progu opłacalności

W każdej placówce znajdzie się usługa, która jest w ofercie od początku, cieszy się zainteresowaniem i nigdy nie została policzona osobno. Zwykle zajmuje więcej czasu, niż wynika z cennika, wymaga przygotowania dokumentacji poza wizytą albo konsultacji, za którą nikt nie płaci. Dopóki patrzy się na przychód łącznie, taka usługa jest niewidoczna. Dopiero rachunek marży pokrycia na poszczególnych usługach pokazuje, że część oferty jest finansowana przez pozostałą część.

Wniosek nie zawsze brzmi „zlikwidować”. Bywa, że usługa buduje relację i prowadzi do innych świadczeń, więc jej ujemna marża jest świadomym kosztem pozyskania Pacjenta. Różnica polega na tym, czy jest to decyzja, czy przeoczenie.

Najczęstszy błąd w placówkach, które badamy, nie polega na złych liczbach. Polega na tym, że liczb po prostu nie ma — jest przychód, są koszty i jest wynik na koniec kwartału, a pomiędzy nimi nie ma niczego, co pozwalałoby zrozumieć, skąd ten wynik się wziął. Marża pokrycia liczona na usługę i przychód na godzinę gabinetu to dwa wskaźniki, które zmieniają tę sytuację w tydzień.

Andrzej PanufnikCzłonek Zarządu i Dyrektor Finansowy Grupy MEDAP, odpowiada za procesy finansowe i administracyjne

Gdy część przychodu pochodzi ze środków publicznych

W placówkach łączących działalność komercyjną ze świadczeniami finansowanymi ze środków publicznych rachunek komplikuje się o jedną wielkość: wartość godziny gabinetu przestaje być jednolita. Świadczenie rozliczane według stawki płatnika ma wartość ustaloną z zewnątrz, a świadczenie komercyjne wycenia placówka. Jeżeli obie kategorie korzystają z tego samego gabinetu i tego samego zespołu, każda godzina przeznaczona na jedną z nich jest godziną odebraną drugiej.

Rachunek, który trzeba wtedy wykonać, jest prosty w konstrukcji i rzadko wykonywany w praktyce: marża pokrycia na godzinę w każdej z kategorii osobno. Dopiero ona pokazuje, czy udział świadczeń publicznych w grafiku jest decyzją ekonomiczną, czy przyzwyczajeniem. Bywa, że jest decyzją świadomą mimo niższej marży — zapewnia przewidywalny strumień zgłoszeń, buduje rozpoznawalność placówki w okolicy i wypełnia godziny, które w ofercie komercyjnej pozostawałyby puste. Bywa też, że zajmuje najlepsze pasma w grafiku, czyli te, o które Pacjent komercyjny pyta najczęściej.

Druga rzecz dotyczy rozliczeń. Sprawozdawczość wobec płatnika publicznego wiąże się z pracą administracyjną, która w rachunku wyników nie ma własnej pozycji, bo wykonuje ją rejestracja i koordynator w ramach etatu. Przy większym udziale świadczeń publicznych warto tę pracę oszacować w godzinach i przypisać do właściwej kategorii przychodu. Zdarza się, że po takim przypisaniu obraz opłacalności obu linii zmienia się na tyle, że uzasadnia zmianę proporcji w grafiku.

Sześć wskaźników do comiesięcznego przeglądu

Zestaw poniżej jest wystarczający dla większości placówek ambulatoryjnych. Każdy z tych wskaźników da się policzyć z danych, które placówka już posiada, bez wdrażania nowych narzędzi.

  • Wykorzystanie grafiku — godziny sprzedane do godzin dostępnych, liczone osobno dla każdego gabinetu i każdego specjalisty.
  • Przychód na godzinę gabinetu — pokazuje, czy struktura usług idzie w stronę wyższej czy niższej wartości.
  • Udział wynagrodzeń specjalistów w przychodzie — jedna liczba dla całej placówki i osobno dla każdej umowy.
  • Marża pokrycia na usługę — przychód z usługi pomniejszony o koszty bezpośrednio z nią związane.
  • Koszt stały na godzinę otwarcia — stawka, do której odnosi się każda pusta godzina.
  • Udział nieodwołanych wizyt — w podziale na specjalistów i dni tygodnia, bo rozkład rzadko bywa równomierny.

Przegląd tych sześciu wielkości zajmuje kierownikowi placówki około godziny miesięcznie. W zamian daje odpowiedź na pytanie, które inaczej pozostaje w sferze przypuszczeń: czy ostatni miesiąc był lepszy dlatego, że pracowaliśmy inaczej, czy dlatego, że przyszło więcej Pacjentów.

Od czego zacząć

Pierwszym krokiem jest policzenie zdolności usługowej i rzeczywistego wykorzystania grafiku za ostatnie dwanaście miesięcy. Dane są w systemie gabinetowym i zwykle wystarczy jeden eksport. Już samo zestawienie miesięcznych wartości obok siebie pokazuje sezonowość, której placówki zwykle nie uwzględniają w planowaniu.

Drugim jest rozpisanie kosztów stałych i wyznaczenie progu rentowności w godzinach, nie w złotówkach. Kierownik placówki operuje grafikiem, więc próg wyrażony w godzinach jest dla niego wielkością, na którą realnie wpływa.

Trzecim jest przegląd umów ze specjalistami pod kątem sposobu rozliczenia i udziału w przychodzie. To zwykle najtrudniejsza część, ponieważ dotyka relacji, a nie tabel. Jest też tą, która daje największy efekt finansowy przy najmniejszym nakładzie organizacyjnym.

Dopiero po tych trzech krokach warto wracać do pytania o marketing, nowe usługi i kolejny gabinet. Zwiększanie ruchu w placówce, która nie zna własnego progu rentowności, przyspiesza tylko tempo, w jakim narastają straty.

Modele liczbowe zawarte w opracowaniu są przykładami ilustrującymi mechanizm, a nie danymi rzeczywistych placówek ani prognozami konkretnych przedsięwzięć.